Rouwen na zelfdoding bij kinderen en jongeren

Ook kinderen en jongeren rouwen om het verlies van een dierbare

Van jongs af aan hechten kinderen zich aan mensen om hen heen, wat betekent dat zij ook verlies en verdriet kunnen ervaren. Hoe kinderen kunnen en mogen rouwen, zal een belangrijke invloed hebben op hun verdere ontwikkeling. We spreken hier over ‘kinderen’; daarmee bedoelen we zowel kinderen als jongeren.

Rouwproces na zelfdoding bij kinderen

Afscheid nemen van een dierbare is voor kinderen, net als voor volwassenen, een proces dat gepaard gaat met veel intense emoties. Een kind zal zijn/haar emoties echter op een eigen manier uiten, die niet altijd goed te begrijpen is voor volwassenen. Zo kan een kind na een huilbui plots weer opgewekt gaan spelen in de tuin. Het kan ook zijn dat een tiener liever met vrienden over het verlies praat dan met de eigen ouders. Ook dat is gezond en eigen aan de leeftijd. Rouwen is namelijk een zware taak, ook voor hen.

De rouwreacties van kinderen komen in grote mate overeen met die van volwassenen: de schok, het ongeloof, het doordringen van het verlies, de kwaadheid, de angst, ... .

We zien echter wel dat bij kinderen de gevoelens van verlatenheid en schuld sterk op de voorgrond komen te staan. Vragen als “Was ik niet lief genoeg?", "Was ik niet de moeite waard om voor te blijven leven?” zijn erg herkenbaar. Daarom is het belangrijk dat je kinderen zoveel mogelijk betrekt en op hun eigen manier laat ervaren wat er aan de hand is.

Wat vertel ik mijn kind?

Dit is een vraag die vaak gesteld wordt na de zelfdoding van een dierbare. Het antwoord: de waarheid.

Veel volwassenen denken nog steeds dat je kinderen de waarheid over de doodsoorzaak niet moet vertellen, om hen te beschermen. Meestal is het tegenovergestelde waar. Kinderen misleiden, de waarheid ontwijken of fabeltjes vertellen over de manier waarop iemand gestorven is, kan meer kwaad dan goed doen. Als ze de waarheid van iemand anders moeten horen, kan het vertrouwen tussen ouder en kind zoek raken. "Niet weten" kan ook angstaanjagend en pijnlijk zijn: de fantasie is immers meestal erger dan de realiteit.

Bovendien kan het niet inlichten van kinderen het rouwproces bemoeilijken. Een kind moet immers als het opgroeit wel geloven dat wat het ziet en hoort waar en echt is. Om juiste oordelen te kunnen vellen en om van ervaringen te leren, moet het ervan uit kunnen gaan dat die ervaringen een juiste weergave van de werkelijkheid zijn.

Wanneer volwassenen de omstandigheden van de dood van een ouder of andere geliefde goedbedoeld ontkennen of verdraaien, beschadigen ze het geloof van een kind in zijn of haar juiste waarneming van de werkelijkheid.

Hoe kan ik een zelfdoding uitleggen en verklaren aan kinderen en jongeren?

Ook al lijkt het onmogelijk en té ingewikkeld om te doen of zelfs te proberen, toch is dat precies wat je moet doen: het proberen.

Om zeker te zijn dat je uitleg eerlijk en steunend is, kan het helpen om het gesprek voor te bereiden. Eventueel kan je hierbij beroep doen op een familielid, leerkracht, CLB-medewerker, hulpverlener, of een medewerker van Werkgroep Verder. Je kan het onderwerp ook bespreekbaar maken aan de hand van verschillende voorlees-, werk- en doe-boeken.

Hoeveel ze begrijpen en hoeveel informatie je kunt geven, is uiteraard afhankelijk van de leeftijd van het kind. Stem je antwoorden en informatie af op de ontwikkelingsleeftijd van het kind. Sommige kinderen zullen tevreden zijn met een antwoord van een tweetal zinnen, anderen zullen voortdurend vragen blijven stellen; vragen die ze trouwens moeten kunnen stellen en die ook beantwoord moeten worden. Hier lees je meer over het rouwproces bij kinderen en leeftijdsgebonden rouwreacties.

Herhaal je antwoorden als dat nodig is en controleer of de kinderen begrepen hebben wat je wou verduidelijken. Luister naar hun vragen en bezorgdheden en laat de kinderen ruimte om hun gevoelens te uiten. Aanvaard wanneer kinderen niet blijven luisteren. Het is een normale reactie van kinderen in dergelijke pijnlijke situaties.

Wanneer kinderen gehoord hebben dat de doodsoorzaak zelfdoding is, kan één van hun eerste vragen zijn: "Wat betekent zelfdoding?". Je kunt uitleggen dat mensen op verschillende manieren kunnen sterven - mensen sterven door kanker, hartaandoeningen, verkeersongevallen, ... en dat bij een zelfdoding iemand zichzelf doodt. Wanneer kinderen vragen hoe, wees ook hier eerlijk, ook al is het zo moeilijk te verklaren.

Hieronder vind je enkele voorbeelden om uit te leggen waarom iemand zichzelf om het leven heeft gebracht:

"Mama had een ziekte die we depressie noemen en die heeft ervoor gezorgd dat ze overleden is."

Als een kind zelf behandeld wordt voor een depressie, is het cruciaal te benadrukken dat niet alle depressieve mensen sterven door zelfdoding. Beklemtoon ook dat er verschillende manieren zijn om hulp te zoeken en te krijgen, bv. medicatie, psychotherapie of een combinatie van beide.

Een meer gedetailleerde uitleg kan zijn :

"Onze gedachten en gevoelens komen uit onze hersenen. De hersenen van iemand kunnen soms heel erg ziek worden. Deze ziekte kan ervoor zorgen dat iemand zich heel slecht voelt vanbinnen. Het zorgt er ook voor dat iemands gedachten verward en door elkaar geschud worden, zodat hij/zij niet meer helder kan denken. Sommige mensen kunnen aan niets anders meer denken dan aan manieren om dit slechte gevoel vanbinnen te stoppen. Ze begrijpen niet dat ze zich zo niet hoeven te voelen, maar dat ze hulp kunnen zoeken en krijgen."

Het is voor kinderen belangrijk te horen en te weten dat de gestorven persoon van hen hield, maar dat omwille van de depressie (of ander ziektebeeld) de overledene dit niet overtuigend kon overbrengen en duidelijk maken. Het is ook van belang dat hen wordt verteld dat de overledene omwille van diezelfde ziekte niet meer kon inschatten hoe nabestaanden zich zouden voelen na zijn of haar zelfdoding. Kinderen moeten tevens weten dat de zelfdoding niet hun schuld is, en dat niets wat ze gezegd of gedaan hebben ervoor gezorgd heeft dat die persoon zichzelf gedood heeft.

Sommige kinderen kunnen ook vragen stellen rond de morele gronden van suïcidaal gedrag: goed/slecht - juist/fout. Het is best om uit dit delicate discussieveld te blijven. Een zelfdoding is geen van deze, het is iets wat kan gebeuren wanneer de pijn groter wordt dan de kracht en de energie om met die pijn te leven.
Welke aanpak je ook hanteert bij het bespreken van een zelfdoding met kinderen, het is belangrijk dat kinderen weten dat ze erover kunnen en mogen praten en dat ze vragen kunnen stellen als ze dat willen. Laat hen weten dat er mensen zijn die bereid zijn te luisteren. Vertel hen ook dat ze zich niet altijd zo zullen voelen, dat het zal verbeteren en dat er steeds mensen zullen zijn die hen graag zien en die voor hen zullen zorgen, om het even wat er ook gebeurt.

Hoe kan ik mijn kind helpen rouwen?

Zorg dat kinderen beseffen dat ze hun gevoelens openlijk mogen tonen zonder dat ze daarvoor veroordeeld worden, en dat je hen als ouder zal steunen om met deze ervaringen te kunnen omgaan.

Net zoals volwassenen, hebben kinderen tijd nodig om hun eigen reacties te kunnen begrijpen. Vaak kennen kinderen echter minder manieren om hun emoties te uiten. De verwarrende gevoelens kunnen gemaskeerd worden door hun gedrag, dat bijna gewoon lijkt. Kinderen kunnen ook rouwen zelfs al wenen ze niet, lijken ze niet verdrietig en gedragen ze zich niet zoals we verwachten.

Tips om kinderen te helpen:

  • Het is belangrijk om eerlijk te zijn. Geef de juiste informatie op een liefdevolle en meelevende wijze. Vaak is het nodig de informatie een aantal keer te herhalen.
  • Praat erover met al de kinderen, ook de jongste.
  • De uitleg moet helder en direct zijn. Gebruik geen verzachtende woorden of vage omschrijvingen die kinderen niet begrijpen. Zeg "dood". Andere woorden als "slapen", "weg" impliceren dat die persoon terugkomt. Geef de feiten en geef antwoord op de vragen, zonder onnodige details.
  • Probeer ook na te gaan wat kinderen denken. Vraag wat ze denken dat er gebeurd is en wat ze gehoord hebben.
  • Luister zorgvuldig, ook naar hun vragen. Geef eerlijk antwoord op eventuele vragen en wees consistent in het vertellen van de waarheid over de zelfdoding. Als je geen antwoord hebt, verzin niets of ga niet raden. Geef toe dat je het niet weet.
  • Wees bewust van mogelijke schuldgevoelens bij de kinderen. Verzeker hen ervan dat het hun fout niet is en was.
  • Geef de kinderen tastbare herinneringen van de overledene om te koesteren (vb.: een pet, trui, horloge, ...).
  • Wanneer je niet bereikbaar bent, zorg er dan voor dat iemand - een vertrouwenspersoon - aanwezig of in de buurt is.
  • Kinderen moeten op de hoogte gebracht worden dat een zelfdoding een individuele zaak is. Ook al doen gezinsleden dit, toch kunnen volwassenen en kinderen altijd kiezen om het niet te doen.
  • Maak duidelijk dat er andere en betere manieren zijn dan zelfdoding om problemen op te lossen.
  • Betrek de kinderen bij de begrafenis en geef hen de kans om afscheid te nemen van hun dierbare. Leg uit wat er allemaal zal gebeuren op de begrafenis.
  • Breng de school op de hoogte van het overlijden, en vertel je kinderen dat je dit zult doen, ook al willen ze dit niet. Het is beter voor de kinderen dat de leerkracht en andere kinderen van het overlijden op de hoogte zijn, dan hen ervan te moeten verdenken dat ze ervan op de hoogte zijn.
  • Moedig kinderen aan hun verdriet en rouw te delen met de anderen thuis en met vertrouwenspersonen buiten de familie.
  • Praat ook over jouw gevoelens. Als je verdrietig lijkt of weent, leg uit waarom. Leg uit dat je verdrietig bent en dat deze onplezierige gevoelens niets met hen te maken hebben, maar dat je aan het rouwen bent. Je kunt kinderen helpen rouwen door hen jouw tranen te laten zien, door samen met hen te huilen en door hen te laten weten dat het normaal en begrijpelijk is om geschokt te zijn.
  • Praat over het overleden familielid. Verzwijg hem/haar niet.
  • Neem zo snel mogelijk de dagelijkse bezigheden en routines weer op. Kinderen voelen zich daar veiliger bij.
  • Maak duidelijk aan de kinderen dat ze beschermd worden en veilig zijn. Wanneer ze zich veilig voelen zullen ze hun rouwproces kunnen doorwerken. Af en toe een knuffel kan daarbij wonderen verrichten.
  • Probeer het gedrag van je kinderen te begrijpen. Als ze er geen woorden voor hebben, zullen ze hun verdriet in gedrag tonen (bijvoorbeeld door woedeaanvallen).
  • Praat over slechte dromen, of laat de kinderen bijvoorbeeld een tekening maken over de droom. Laat hen de tekening verscheuren en weggooien. Zo kunnen ze met dergelijke dromen leren omgaan.
  • Je kunt ook samen met hen een kinderboek lezen rond de dood. Dergelijke boekjes vind je op de website van Werkgroep Verder.
  • Panikeer niet als kinderen spelen rond het thema leven en dood of de zelfdoding naspelen. Dit is voor hen een manier om hun angsten en verdriet te verwerken.
  • Het is betekenisvol voor kinderen om iets te doen om de overledene te herdenken. Denk aan rituelen zoals samen een boeketje maken om bij de foto van de overleden te plaatsen.
  • Maak plannen voor de kinderen zodat er iets is om naar uit te kijken, zoals een vakantie of andere leuke dingen.
  • Kijk samen naar foto's van de overledene en blijf de naam van de overledene uitspreken.
  • Laat kinderen kinderen blijven. Belast hen niet te veel door beroep op hen te doen om jou te ondersteunen.

Uiteraard moet er flexibel met deze tips omgegaan worden. Het zijn aandachtspunten. Niet alles kan en moet tegelijkertijd aan bod komen. Er is voor alles een gepaste tijd en een gepast moment.

Leren leven met het verlies van iemand van wie je houdt is heel moeilijk, vaak veel moeilijker dan je eerst dacht. Je bent verdrietig, misschien ben je boos, voel je je schuldig of ben je beschaamd. Allemaal gevoelens die horen bij rouwen.

 

© Zelfmoord1813 - disclaimer